Wynalazki i wzory użytkowe

Własność intelektualną najczęściej kojarzy się z wynalazkami. Pokrewnym do wynalazku pojęciem są wzory użytkowe, określane niekiedy „małymi wynalazkami”. Obie kategorie praw regulowane są ustawą z dnia 30 czerwca 2000 r. – Prawo własności przemysłowej. Co to są wynalazki i wzory użytkowe? W jaki sposób można je chronić? Jakie na ich ochronę można uzyskać prawa ochronne?

Omawiając w niniejszej rubryce pojęcie wynalazku i wzoru użytkowego, w celu zapoznania się z ich ochroną odsyłam do rubryki Jak ją chronić.

Wynalazki

Zgodnie z art. 24 ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. – Prawo własności przemysłowej patenty są udzielane na wynalazki, które są nowe, posiadają poziom wynalazczy i nadają się do przemysłowego zastosowania, bez względu na dziedzinę techniki.

W ten sposób wynalazek, aby można go było patentować, musi spełnić szereg warunków decydujących o jego zdolności patentowej. Warunki te to: nowość, poziom wynalazczy oraz możliwość przemysłowego zastosowania.

Wynalazek uważa się za nowy, jeżeli nie jest on częścią stanu techniki. Przez stan techniki rozumie się ogólnie wszystko to, co przed datą, według której oznacza się pierwszeństwo do uzyskania patentu, zostało udostępnione do powszechnej wiadomości w formie pisemnego lub ustnego opisu, przez stosowanie, wystawienie lub ujawnienie w inny sposób.

Wynalazek uważa się za posiadający poziom wynalazczy, jeżeli wynalazek ten nie wynika dla znawcy, w sposób oczywisty, ze stanu techniki.

Natomiast wynalazek uważany jest za nadający się do przemysłowego stosowania, jeżeli według wynalazku może być uzyskiwany wytwór lub wykorzystywany sposób, w rozumieniu technicznym, w jakiejkolwiek działalności przemysłowej, nie wykluczając rolnictwa.

Wzory użytkowe

Wzorem użytkowym jest według art. 94 ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. – Prawo własności przemysłowej nowe i użyteczne rozwiązanie o charakterze technicznym, dotyczące kształtu, budowy lub zestawienia przedmiotu o trwałej postaci.

Przytoczona definicja pokazuje, że pomiędzy wynalazkiem a wzorem użytkowym zachodzą pewne podobieństwa, jednak istnieją między nimi również zasadnicze różnice.

Wspólne dla wynalazków i wzorów użytkowych jest „nowy” charakter rozwiązania. Mówiąc ogólnie, w obu przypadkach rozwiązanie, którego ochronę chcemy uzyskać musi być nowe – dotychczas nigdzie nie ujawnione, przy czym zarówno w przypadku wynalazku, jak i wzoru użytkowego oznacza to, że musi to być rozwiązanie nowe w skali światowej.

W odróżnieniu od wynalazków, od wzorów użytkowych nie jest jednak wymagany poziom wynalazczy, co oznacza, że uzyskają one ochronę także wówczas, gdy dla znawcy przedmiotu wynikają one w sposób oczywisty ze stanu techniki.

Ponadto częściowo różne są w przypadku obu praw kategorie rozwiązań podlegających ochronie. Jeżeli bowiem za wzór użytkowy uważane są tylko „przedmioty o trwałej postaci”, to tym samym nie mogą być wzorami użytkowymi np. technologie, które chronione być mogą prawem patentowym. Nie mogą też być chronione jako wzory użytkowe rozwiązania dotyczące układów elektrycznych, pneumatycznych bądź hydraulicznych przedstawień postaci blokowej bądź schematów ideowych (decyzja Komisji Odwoławczej UP RP z 30.01.1975 r., odw. 1465/74). Przedmiotem ochrony w przypadku wzoru użytkowego nie mogą być także plany, zasady i metody dotyczące działalności umysłowej itp.

Kolejną przesłanką zdolności ochronnej w przypadku wzoru użytkowego jest wymóg jego technicznego charakteru. Ustawa nie definiuje co prawda tego wymogu, jednak przyjąć należy, że wykluczona jest ochrona takich pomysłów jak odkrycia naukowe czy wytwory o charakterze jedynie estetycznym (np. nowy kształt naczynia, który nie czyni go bardziej „poręcznym”, ale ma na celu jedynie wywołanie pewnego efektu wizualnego). Ponadto, w odróżnieniu od wynalazków, do ochrony rozwiązania jako wzoru nie wystarcza sama możliwość jego zastosowania, czyli materialnego urzeczywistnienia. Konieczne jest bowiem ponadto uzyskanie użytecznego, praktycznego rezultatu. Rozwiązanie nie może być chronione, jeżeli różni się od rozwiązania technicznego udostępnionego już do powszechnej wiadomości wyłącznie cechami kształtu, które nie mają znaczenia dla osiągnięcia zamierzonej użyteczności (decyzja Komisji Odwoławczej UP RP z 3.06.1974 r., odw. 1112/74).

Patent czy prawo ochronne na wzór użytkowy?

Ważną konsekwencją charakteru obu praw ochronnych: patentów na wynalazki i praw ochronnych na wzory użytkowe jest możliwość zmiany wniosku o udzielenie trudniejszego do otrzymania patentu na wniosek o udzielenie prawa ochronnego na wzór użytkowy. Każdy zgłaszający może, stosownie do art. 38 ustawy - Prawo własności przemysłowej, dokonać tego w toku postępowania o udzielenie patentu, a także w okresie 2 miesięcy od daty uprawomocnienia się decyzji o odmowie udzielenia patentu z powodu braku poziomu wynalazczego rozwiązania. O szczegółach ochrony w obu przypadkach czytaj w sekcji Jak ją chronić.